ቀኖና ናይ ኔዘርላንድ ፈለጥ፡ እቶም 50 ቀንዲ ኣገደስቲ ፍጻሜታትን ሰባትን

‘ቀኖና ኔዘርላንድ’ ካብ ታሪኽ ኔዘርላንድ 50 ኣገደስቲ ቴማታት ዝሓዘ እዩ። ነፍሲ ወከፍ ኣርእስቲ ሓደ ዓይነት ቅጽበታዊ ርእይቶ ሕሉፍ እዩ፤ እዚ ኣብ ቀኖና ‘መስኮት’ ተባሂሉ ይጽዋዕ።

ኣገደስቲ ባእታታት ባህልን ታሪኽን ኔዘርላንድ ብቤት ትምህርቲ ኣቢሎም ናብ ሓደስቲ ወለዶታት ይመሓላለፉ። እቲ ቀኖና ኣብ ትምህርቲ ኣብ መባእታ ቤት ትምህርትን ኣብ ቀዳሞት ዓመታት ካልኣይ ደረጃን ይጥቀመሉ።

ቀኖና ኣብ ውህደት እውን ክሕግዝ ይኽእል እዩ። ከምኡ እውን ቀኖና ስምዒት ሃገራዊ መንነት ከሐይል ይኽእል እዩ።

ቀኖና ታሪኽ ኔዘርላንድ ብትኽክል ቅደም ተኸተል የቕርብ። እዚ ድማ ብ50 ኣገደስቲ ፍጻሜታትን ሰባትን ምዕባለታትን ይፍጸም። ብሓባር ድማ ንኔዘርላንድ ቅርጺ ሂቦምዋ ኣለዉ። እዚ ኣርእስታት እዚ ክሳብ ሕጂ ኣብ ሕብረተሰብን ባህልን ፖለቲካን ጽልዋ ኣለዎ።

እቲ ቀኖና ንጹር ምስሊ ባህልን ታሪኽን ኔዘርላንድ ይህብ። ንጽቡቕ ህሞታት ኣቓልቦ ይወሃቦ፣ እንተኾነ ግን ንሕሉፍ ብነቐፌታዊ ኣረኣእያ እውን ይምልከት።

ኣብ ታሕቲ ሓፈሻዊ ትሕዝቶ ናይ ዝተፈላለዩ እዋናት ኣብ ታሪኽ ኔዘርላንድ ክትረኽቡ ኢኹም። ካብዚ ሓፈሻዊ ትዕዝብቲ ገለ ኣርእስታት ድሮ ኣብ ጽሑፍ ሓገዝ ስደተኛታት ተዘርዚሮም ኣለዉ። ኣብ ቀረባ እዋን ተወሳኺ ኣርእስታት ብዝያዳ ክምዕብል እዩ።

• ቅድመ ታሪኽን ጥንታዊነትን (ክሳብ 500)

ኣብ ቅድመ ታሪኽ ሰባት ከም ሃደንቲ-ኣከብቲ (± 5500 ቅ.ል.ክ) ይነብሩ ነይሮም። በቲ መሬት እዮም ዝነብሩ ነይሮም። ድሒሮም እቶም ሓረስቶት መጹ። ምዉታቶም ኣብ ዶልመን (± 3000 ቅ.ል.ክ) ቀቢሮምዎ። ሮማውያን ዓበይቲ ለውጥታት ኣምጺኦም: ሮማውያን ኖራ (47 – ± 350) ሰሜናዊ ዶብ ግዝኣቶም ኮይኑ ንግዲ: ጽርግያታትን ባህልን ኣምጺኡ። ኣብዚ እዋን እዚ እቶም ቀዳሞት ነበርቲ ኔዘርላንድ ከመይ ይነብሩ ከም ዝነበሩ ንርኢ። ጽልዋ ሮማውያን ድማ ንርኢ።

• ቀዳማይ ማእከላይ ዘመን (500 – 1000)

ድሕሪ ዘመነ ሮማውያን ክርስትና ኣብ ታሕተዎት ሃገራት ተዘርጊሑ። ከም በዓል ዊሊብሮርድ (658–739) ዝኣመሰሉ ሚስዮናውያን ኣብዚ ዓቢ ተራ ተጻዊቶም እዮም። ሃጸይ ሻርለማግን (742–814) ሰፊሕ ሃጸያዊ ግዝኣት ሃነጸ። ኣብ ምምሕዳርን ባህልን ዝዓበየ ሓድነት ተቐልቂሉ። ኣብዚ እዋን እዚ ካብ ልሕሉሕ ቀቢላታት ናብ ዝተወደቡ ሃጸያዊ ግዝኣታት ምስግጋር ንርኢ። ስልጣንን ሃይማኖትን ብቐረባ ዝተኣሳሰሩ እዮም ነይሮም።

• መወዳእታ ማእከላይ ዘመን (1000 – 1500)

ኣብ መወዳእታ ማእከላይ ዘመን ንግድን ከተማታትን ዕምብብ በሉ። ሊግ ሃንሴቲክ (1356 – ከባቢ 1450) ኣብ መንጎ ንግዳዊ ከተማታት ምትሕብባር ኣዕብዩ። ቋንቋ ኔዘርላንድ እውን ማዕቢሉ። ኣገዳሲ ኣብነት ድማ “ሄባን ኦላ ቮጋላ” (ከባቢ 1075) እትብል ግጥሚ እያ። ከም በዓል ሂሮኒመስ ቦሽ (Hebban olla vogala) (ከባቢ 1450–1516) ዝኣመሰሉ ቀባእቲ ነይሮም። ማርያም በርገንዲ (1457–1482) ኣብ ፖለቲካ ዓቢ ተራ ተጻዊታ። ኣብዚ እዋን እዚ ኣብ ኔዘርላንድ ባህሊ፡ ቁጠባን ምምሕዳርን ክዕምብብ ንርኢ።

• ህዳሴን ናዕብን (1500 – 1600)

ኣብ ግዜ ህዳሴ ሰባት ብዛዕባ ሰብኣውነትን ሕብረተሰብን ብዝተፈላለየ መንገዲ ክሓስቡ ጀመሩ። ናይዚ ኣብነት ኢራስመስ (ከባቢ 1469–1536) እዩ። ኣብ ኔዘርላንድ ንመግዛእቲ ስጳኛ ዝነበረ ተቓውሞ እውን እናዓበየ ከደ። Willem van Oranje (1533–1584) መራሒ ናዕቢ (1566–1581) ኰነ። እቲ ናዕቢ ብኢኮኖክላዝም ጀሚሩ ናብ ኣክት ኦፍ ኣብጁሬሽን ኣምሪሑ። እዚ ድማ ምጅማር ናጻን ሓዳስን መንግስቲ ዘመልክት እዩ።

• ወርቃዊ ዘመን (1600 – 1700)

ኣብ መበል 17 ክፍለ ዘመን ዓቢ ብልጽግና ዝተራእየሉ እዋን እዩ ነይሩ። ንግዲ ብVOCን WICን (1602–1799) ሃብቲ ኣምጺኡ። ከተማታት ዓብየን፣ ከም ኣብ ቢምስተር (1612)። ከም በዓል ረምብራንት (± 1606–1669) ዝኣመሰሉ ፍሉጣት ስነ-ጥበባውያንን ከም በዓል ክርስቲያን ሁይገንስ (1629–1695)ን ስፒኖዛን (1632–1677) ዝኣመሰሉ ሳይንቲስትን ነይሮም። ኣብ ዙርያ ዮሃን ቫን ኦልደንባርነቨልት (1547–1619) እውን ፖለቲካዊ ወጥሪ ነይሩ። ሚኪኤል ደ ሩይተር (1607–1676) ፍሉጥ ጅግና ሓይሊ ባሕሪ እዩ ነይሩ። ባርነት (± 1637–1863) ናይዚ እዋን እዚ ጸሊም ወገን እዩ ነይሩ።

• ኣበረሆትን ሰውራታትን (1700 – 1800)

ኣብ መበል 18 ክፍለ ዘመን ምኽንያትን ስነ-ፍልጠትን ኣገደስቲ ነይሮም። ኣይስ ኣይሲንጋ (1744–1828) ፕላኔታሪየም ሃኒጹ፣ መጽሓፍ ‘ሳራ በርገርሃርት’ (1782) ድማ ብዛዕባ ናጽነት እያ ነይራ። ሃገራውያን (1780–1795) ዝያዳ ዲሞክራሲ ክህሉ ይደልዩ ነበሩ። ኩሉ ነገር ምስ ምምጻእ ናፖልዮን ቦናፓርት (1769–1821) ተቐይሩ። ብድሕሪኡ ዘመነ ፈረንሳ ኣብ ኔዘርላንድ ተጀሚሩ። እቲ ኣረጊት ሓይሊ ጠፊኡ ምሕዳስ መጸ።

• መበል 19 ክፍለ ዘመን፡ ንግስነትን ኢንዱስትርያላይዜሽንን።

ድሕሪ ዘመነ ፈረንሳ ኔዘርላንድ ንግስነት ኮይና። እቲ ቀዳማይ ንጉስ ዊልያም ቀዳማይ (1772–1843) እዩ ነይሩ። ኔዘርላንድ ቀልጢፋ ዘመናዊት ኮይና: ቀዳማይ መስመር ባቡር (1839) መጓዓዝያ ኣመሓይሹን ቅዋም (1848) ንዲሞክራሲ መሰረት ኣንቢሩን። ኣብ ምብራቕ ኢንዲስ ኔዘርላንድ ዝነበረ ኣሰቃቒ ኩነታት ኣብ ማክስ ሃቨላር (1860) ተገሊጹ ኣሎ። ሕጊ ህጻናት ቫን ሃውተን (1863–1901) ንህጻናት ይከላኸል ነይሩ። ከም በዓል ቪንሰንት ቫን ጎግ (1853–1890) ዝኣመሰሉ ስነጥበባውያንን ከም በዓል ኣሌታ ጃኮብስ (1854–1929) ዝኣመሰሉ ተሃድሶኛታትን ዓቢ ተራ ተጻዊቶም እዮም። ወደብ ሮተርዳም እውን ዓብዩ (ካብ ± 1880)።

• መበል 20 ክፍለ ዘመን፡ ውግእን ለውጥን

ኣብ መበል 20 ክፍለ ዘመን ብዙሕ ውግኣት ተኻይዱ። ኣብ ቀዳማይ ውግእ ዓለም (1914–1918) ኔዘርላንድ ገለልተኛ እያ ነይራ። ኣብ እዋን ካልኣይ ኲናት ዓለም (1940–1945) ኔዘርላንድ ተታሒዛ ህዝቢ ኣይሁድ ይስደድ ከምዝነበረን ዛንታ ኣን ፍራንክ (1929–1945) መርትዖ እዩ። ኣንቶን ደ ኮም (1898–1945) ኣንጻር በደል ተቓሊሱ። ድሕሪ ኲናት ቃልሲ ኢንዶነዥያ ንናጽነት (1945–1949) መጺኡ። ኣብዚ እዋን እዚ ሳዕቤን ኲናትን መግዛእቲን ንርኢ።

• ድሕሪ ኲናት ዘሎ እዋን (1945 – 2000)

ድሕሪ 1945 ኤውሮጳ ዳግማይ ተሃኒጻ። ሃገራት ኤውሮጳ ብዝያዳ ክተሓባበራ ጀመራ። ሓደጋ ውሕጅ ሰሜናዊ ባሕሪ (1953) ኣንጻር ማይ ዝግበር ቃልሲ ዘርኢ እዩ። ተለቪዥን (ካብ 1948 ጀሚሩ) መዓልታዊ ህይወት ቀይሩ። እቲ ናይ ድሕነት መንግስቲ ብኸም በዓል ማርጋ ክሎምፐ (1912–1986) ዝኣመሰሉ ፖለቲከኛታት እዩ ተሃኒጹ። ኣጋይሽ ሰራሕተኛታት ናብ ኔዘርላንድ መጺኦም (ካብ 1960 ዓ.ም.ፈ.)። ከም በዓል Annie M.G. Schmidt (1911–1995) ሓድሽ ፍሉይ ባህሊ ኣምጺኡ።

• እዋናዊ ግዜ (2000 – ሕጂ)

ሕጂ ሓደስቲ ጉዳያት መሊሶም ኣብ ጸወታ ኣለዉ። ጸዓትን ከባብን ከም ከሰልን ጋዝን (1974–2023) ማእከላይ ደረጃ ኣለዎም። ምስ ካሪብያን (1975–2010) ዝነበረ ምትእስሳር ገና ኣገዳሲ እዩ። ኣህጉራዊ ሓላፍነት ኣብ ስረብሬኒካ (1995) ርኡይ እዩ። ማዕረ ማዕሪኡ ስፖርት ብመንገዲ 'Oranjegevoel ' (ካብ 1974 ጀሚሩ) ንሰባት የራኽቦም። ኔዘርላንድ ንዓለምለኻዊ ምትእስሳርን ብዙሕነትን ዓበይቲ ሕብረተሰባዊ ብድሆታትን ብኸመይ ከም እትገጥሞ ንርኢ።

ታሪኽ ኣይቅየርን እዩ፡ ብዛዕባኡ ዘለና ኣረኣእያ ግን ይቕየር እዩ። ስለዚ ድማ እዩ ቀኖና ሓደ ሓደ ግዜ ዝስተኻኸል። በዚ መንገዲ እዚ ምስ ሓድሽ ርድኢት ብዝበለጸ ይሰማማዕ።

እቲ ቀንዲ ነቐፌታ ናይቲ ኣብ 2006 ዝነበረ ቀኖና ንመጠን ደቂ ተባዕትዮን ደቂ ኣንስትዮን ዝምልከት እዩ። ካብተን 50 መስኮታት እተን ሰለስተ ጥራይ እየን ብዛዕባ ሓንቲ ጓል ኣንስተይቲ እየን ነይረን። ኣብ ቀኖና ‘ጸሊም ገጻት’ ከም ታሪኽ ባርነት ዝኣመሰሉ ነቐፌታታት’ውን እናወሰኸ መጺኡ። ብዙሓት ሰባት እቲ ቀኖና ንሆላንድ ከም ዕውትቲ ሃገር ካብ መጠን ንላዕሊ ጽጌረዳን ኣወንታዊን ምስሊ ዘቕርብ ኮይኑ ተሰሚዕዎም።

ስለዚ ድማ እቲ ቀኖና ኣብ 2020 ተስተኻኺሉ። ሕጂ ዝያዳ ትኹረት ኣብ ብዙሕነት፣ ከም ተራ ደቂ ኣንስትዮ፣ ስደተኛታት፣ ከምኡ እውን ዝተፈላለዩ ዞባታት ኣሎ። ኣብ ከም ባርነትን መግዛእትን ዝኣመሰሉ ከበድቲ ዛዕባታት እውን ዝያዳ ትኹረት ኣሎ።